Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiedniej ilości mogą wspierać równowagę mikroflory jelitowej i funkcjonowanie układu pokarmowego. Podczas antybiotykoterapii niektóre szczepy mogą zmniejszać ryzyko biegunki związanej z antybiotykami, jednak ich skuteczność zależy od szczepu, dawki oraz stanu zdrowia. Nie zastępują one leczenia ani zaleceń lekarza; dobór preparatu można omówić ze specjalistą.
Probiotyki mogą zmniejszać ryzyko biegunki związanej z antybiotykoterapią, ale ich skuteczność zależy od zastosowanego szczepu i stanu zdrowia pacjenta.
Jak zaburzenie mikroflory sprzyja biegunce
Antybiotyk może ograniczać bakterie wywołujące zakażenie, lecz także część drobnoustrojów zasiedlających jelito. Powstała dysbioza osłabia kolonizacyjną ochronę przed patogenami i zmienia wytwarzanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych oraz metabolizm kwasów żółciowych. Skutkiem bywa luźny stolec, a w części przypadków nadmierny wzrost C. difficile i zapalenie jelita grubego. Ryzyko zależy między innymi od antybiotyku, czasu terapii, wieku oraz wcześniejszych epizodów biegunki.
Probiotyki mogą wspierać barierę jelitową i ograniczać namnażanie niektórych patogenów, jednak efekt jest swoisty dla szczepu, a nie samego gatunku czy nazwy produktu.
Wyników badań nad jednym preparatem nie należy automatycznie odnosić do wszystkich suplementów.
| Szczep lub grupa | Możliwe zastosowanie | Ważne zastrzeżenie |
|---|---|---|
| Lactobacillus rhamnosus GG | Profilaktyka biegunki poantybiotykowej | Skuteczność zależy od dawki i populacji |
| Saccharomyces boulardii | Ograniczanie ryzyka biegunki | Drożdżak; nie dla każdego pacjenta |
| Inne probiotyki | Możliwy efekt zależny od szczepu | Nie można zakładać równoważności |
Przed zastosowaniem probiotyku uwzględnij:
- Dokładną nazwę szczepu i ilość drobnoustrojów podaną na etykiecie.
- Stan odporności i choroby współistniejące; u osób ciężko chorych, z dosyć ważnym niedoborem odporności lub cewnikiem naczyniowym probiotyki mogą być niewskazane.
- Objawy wymagające konsultacji, takie jak krew w stolcu, gorączka, silny ból brzucha, odwodnienie albo częsta, wodnista biegunka.
Kiedy biegunka wymaga oceny lekarskiej
Łagodna biegunka może ustąpić samoistnie, ale nasilone lub utrzymujące się objawy w czasie antybiotykoterapii i po niej wymagają kontaktu z lekarzem. Może być potrzebne badanie w kierunku C. difficile i leczenie ukierunkowane na przyczynę. Probiotyk nie leczy tego zakażenia i nie powinien opóźniać pomocy medycznej. Nie należy samodzielnie odstawiać antybiotyku ani zastępować go suplementem; decyzję o dalszym leczeniu podejmuje osoba prowadząca terapię.
Szczepy probiotyczne a równowaga mikroflory jelitowej
Wpływ probiotyku zależy od konkretnego szczepu, jego dawki oraz składu mikroflory i diety danej osoby. Szczepy nie „odbudowują” jelit w identyczny sposób: mogą czasowo zasiedlać przewód pokarmowy, wpływać na aktywność miejscowych drobnoustrojów i zmieniać warunki, w których one funkcjonują.
O efekcie decyduje oznaczenie szczepu, a nie sama nazwa gatunku na etykiecie.
Część bakterii probiotycznych wytwarza kwas mlekowy i krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe lub uczestniczy w ich produkcji przez inne bakterie. Metabolity te stanowią źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego i mogą wpływać na środowisko jelitowe. Nie znaczy to jednak, że każdy probiotyk zwiększa różnorodność mikroflory albo trwale się w niej osiedla. Po zakończeniu suplementacji liczebność podanego szczepu najczęściej stopniowo maleje. Znaczenie ma także dieta: bakterie wykorzystują dostępne składniki, przede wszystkim niektóre fermentujące węglowodany. Przy małej podaży błonnika ich aktywność może różnić się od tej obserwowanej przy diecie bogatej w warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste.
Dlatego rezultat suplementacji nie jest prostym, jednakowym dla wszystkich „zwiększeniem liczby dobrych bakterii”.
Czy każdy szczep wpływa na trawienie tak samo?
Nie. Różne szczepy mają odmienne właściwości metaboliczne, a wyniki badań nad jednym szczepem nie potwierdzają automatycznie działania całego gatunku. Przykładowo Lactobacillus plantarum 299v badano pod kątem dolegliwości np. wzdęcia, jednak niektóre szczepy Bifidobacterium animalis oceniano w kontekście częstości wypróżnień. To efekty zależne od badanej populacji i nie należy traktować ich jako gwarantowanej poprawy.
Kiedy wpływ na trawienie może być odczuwalny?
Zmiana może dotyczyć regularności wypróżnień, tolerancji określonych składników lub nasilenia gazów, ale nie musi wystąpić u każdej osoby.
Szczep, dawka i czas stosowania powinny odpowiadać konkretnemu celowi, a objawy utrzymujące się lub nasilające wymagają oceny przyczyny, zmiany probiotyku. Biegunka związana z antybiotykoterapią może wystąpić w czasie leczenia, a niekiedy także parę tygodni po jego zakończeniu.
Skuteczność probiotyków w zapobieganiu biegunce po antybiotykach
U części pacjentów probiotyk może zmniejszyć ryzyko biegunki związanej z antybiotykoterapią, ale nie zapewnia pełnej ochrony. Wyniki badań zależą od stosowanego preparatu i badanej grupy, dlatego nie należy zakładać, że każdy probiotyk działa tak samo. Profilaktyka probiotyczna nie zastępuje oceny lekarskiej ani leczenia powikłań. Prawdopodobieństwo biegunki może być większe przy określonych czynnikach:
- antybiotykoterapii o szerokim spektrum działania,
- stosowaniu kilku antybiotyków równocześnie,
- długim czasie leczenia,
- podeszłym wieku, przede wszystkim po 65. roku życia,
- wcześniejszym epizodzie biegunki po antybiotyku,
- pobycie w szpitalu lub częstych hospitalizacjach.
Przy podwyższonym ryzyku zasadność profilaktyki można omówić z lekarzem lub farmaceutą, pilnując choroby współistniejące i przyjmowane leki. Ostrożność jest szczególnie ważna u osób z ciężkim niedoborem odporności, w stanie krytycznym lub z cewnikiem naczyniowym; w tych grupach rzadko mogą wystąpić zakażenia związane z podaniem probiotyku. Luźniejszy stolec nie zawsze oznacza zakażenie, jednak nasilona lub utrzymująca się biegunka wymaga konsultacji. Pilnej oceny wymagają krew w stolcu, gorączka, silny ból brzucha, oznaki odwodnienia albo częste wodniste wypróżnienia. Mogą wskazywać na zakażenie Clostridioides difficile, którego probiotyk nie leczy. Nie należy samodzielnie odstawiać przepisanego antybiotyku; o dalszym postępowaniu powinien zdecydować lekarz. Probiotyk można rozpocząć w dniu przyjęcia pierwszej dawki antybiotyku; nie trzeba czekać do zakończenia kuracji.
Dla preparatu zawierającego bakterie najważniejsze jest zachowanie odstępu, aby ograniczyć bezpośredni kontakt drobnoustrojów z lekiem.
Kiedy przyjmować probiotyk względem dawki antybiotyku?
Preparat bakteryjny przyjmuj co najmniej 2 godziny przed antybiotykiem lub po nim. Nie jest to sztywna granica potwierdzona dla każdego produktu i leku, lecz praktyczny odstęp zalecany, by zmniejszyć ryzyko unieczynnienia bakterii przez antybiotyk. Nie połykaj obu preparatów równocześnie. Przykładowo, gdy antybiotyk przyjmujesz o 7:00 i 19:00, probiotyk możesz zaplanować na około 12:00. Przy antybiotyku stosowanym trzy razy na dobę wybierz porę wypadającą możliwie daleko od kolejnych dawek. Nie zmieniaj jednak godzin antybiotykoterapii ani nie opóźniaj dawki leku tylko po to, by znaleźć świetny odstęp – częste przyjmowanie antybiotyku zgodnie z zaleceniem ma pierwszeństwo. Jeśli schemat dawkowania utrudnia rozdzielenie preparatów, sprawdź ulotkę probiotyku lub zapytaj farmaceutę.
Inaczej jest z probiotykiem zawierającym drożdże Saccharomyces boulardii: antybiotyki przeciwbakteryjne ich nie niszczą, więc najczęściej nie trzeba zachowywać dwugodzinnej przerwy. Trzeba tylko przemyśleć informacje producenta i stosowane leki przeciwgrzybicze, które mogą osłabiać działanie drożdży. Jeśli myślisz, kiedy przyjmować probiotyk względem antybiotyku, kieruj się składem konkretnego preparatu oraz jego dawkowaniem. Nie popijaj kapsułki gorącym napojem, jeśli producent tego zabrania. Probiotyk nie zastępuje antybiotyku ani zaleconego sposobu jego przyjmowania.