Badanie żelaza: przygotowanie, pobranie i wynik z ferrytyną i transferryną

Badanie poziomu żelaza polega na oznaczeniu stężenia tego pierwiastka we krwi i pomaga ocenić jego dostępność dla organizmu. Sam wynik nie zawsze wystarcza do rozpoznania niedoboru lub nadmiaru, dlatego lekarz może zlecić także oznaczenie ferrytyny oraz transferryny. Parametry te ułatwiają interpretację gospodarki żelazem i mogą wskazać przyczynę nieprawidłowości. Wynik należy omówić ze specjalistą, pilnując objawy, stan zdrowia oraz sposób przygotowania do pobrania krwi.

Badanie żelaza ocenia gospodarkę tym pierwiastkiem, a zestawienie stężenia żelaza z ferrytyną i transferryną pomaga odróżnić niedobór od innych zaburzeń. Najczęściej krew pobiera się rano, po przygotowaniu zgodnym z zaleceniami laboratorium; wynik należy interpretować łącznie z objawami i morfologią. Informacje te są przydatne osobom z podejrzeniem niedokrwistości, przewlekłym zmęczeniem, obfitymi miesiączkami lub chorobą przewlekłą, a także pacjentom kontrolującym leczenie. Samo oznaczenie żelaza w surowicy nie pokazuje pełnego obrazu: jego stężenie może zmieniać się w ciągu dnia i zależy od niedawno przyjętego preparatu. Dlatego lekarz często zleca parę powiązanych parametrów.

Przygotowanie i pobranie krwi

Do badania pobiera się krew żylną, najczęściej z żyły w zgięciu łokciowym. Dla żelaza w surowicy wiele laboratoriów zaleca pobranie rano, po 8-12 godzinach bez jedzenia; wodę można pić. Nie jest to jednak bezwzględna zasada dla każdego oznaczenia. Należy stosować się do instrukcji konkretnego laboratorium i lekarza, przede wszystkim jeśli badanie obejmuje także inne parametry.

Przed pobraniem trzeba poinformować personel o przyjmowanych lekach i suplementach. Preparaty zawierające żelazo mogą przejściowo zmienić jego stężenie we krwi. Nie należy samodzielnie odstawiać zaleconego leczenia – trzeba zapytać lekarza lub laboratorium, czy i kiedy pominąć dawkę przed badaniem. Infekcja lub zaostrzenie choroby zapalnej także mogą wpłynąć na interpretację ferrytyny.

Przed pobraniem sprawdź następujące kwestie:

• Czy laboratorium wymaga pobrania na czczo.
• O której godzinie najlepiej zgłosić się na badanie.
• Czy przed oznaczeniem pominąć poranną dawkę żelaza.
• Jak postąpić z innymi lekami i suplementami.
• Czy należy wykonać równocześnie morfologię krwi.
• Czy trwająca infekcja lub stan zapalny mogą mieć znaczenie.

Co oznaczają wyniki ferrytyny i transferryny?

Ferrytyna odzwierciedla zapasy żelaza, ale jest także białkiem ostrej fazy: jej stężenie może wzrosnąć w czasie zapalenia, infekcji, chorób wątroby, a niekiedy także nowotworów.

Dlatego prawidłowa lub podwyższona ferrytyna nie zawsze wyklucza niedobór, szczególnie u osoby chorej przewlekle. Transferryna transportuje żelazo; jej stężenie często rośnie przy niedoborze, a obniża się m.in. w zapaleniu, niedożywieniu i niektórych chorobach wątroby.

Wyniku nie należy oceniać na podstawie jednego parametru. Lekarz zestawia zakresy referencyjne laboratorium, ferrytynę, transferrynę, żelazo i wysycenie transferryny z morfologią, objawami oraz możliwym stanem zapalnym.

Niskie żelazo i niska ferrytyna przemawiają za niedoborem, jednak sam niski poziom żelaza może wystąpić także w przebiegu zapalenia. Badanie żelaza nie ustala przyczyny niedoboru: dalsza diagnostyka może obejmować ocenę krwawień, diety, wchłaniania i chorób współistniejących. Przy podejrzeniu nadmiaru żelaza znaczenie ma m.in. podwyższone wysycenie transferryny, potwierdzane w kontekście klinicznym.

Przygotowanie ograniczające wahania stężenia

Próbkę najlepiej pobrać rano, po nocnej przerwie w jedzeniu, zgodnie z instrukcjami laboratorium. Przed badaniem można pić zwykłą wodę. Na wynik mogą wpłynąć niedawno przyjęte preparaty żelaza, posiłek oraz pora pobrania, dlatego poleca się ujednolicić warunki, przede wszystkim gdy badanie jest kontrolne.

W wielu punktach pobrań poleca się pozostanie na czczo przez około 8-12 godzin.

Nie należy jednak samodzielnie przedłużać głodówki ani rezygnować z niej wbrew zaleceniom lekarza; u osób z cukrzycą, dzieci i pacjentów przyjmujących leki o stałych porach sposób przygotowania najlepiej wcześniej ustalić z personelem medycznym. Jeśli laboratorium nie wymaga bycia na czczo, zastosuj jego instrukcje i zgłoś, kiedy oraz co było jedzone. Wodę można pić – odwodnienie może utrudnić pobranie krwi. Przez dzień poprzedzający badanie nie dla wyjątkowo intensywnego wysiłku fizycznego i alkoholu. Nie ma potrzeby stosowania specjalnej diety ani celowego ograniczania produktów zawierających żelazo. Jeśli występuje gorączka, infekcja lub niedawno przebyta ostra choroba, poinformuj o tym lekarza; może on zdecydować, czy termin pobrania należy przesunąć.

Nie odwołuj jednak z tego powodu badania zleconego w trybie pilnym.

Jeżeli przyjmujesz żelazo w tabletkach lub płynie, zaplanuj pobranie przed poranną dawką. Nie odstawiaj zaleconego leczenia na własną rękę. Niektóre laboratoria proszą o zachowanie określonego odstępu od ostatniej dawki, na przykład 24 godzin, ale zalecenie zależy od sytuacji klinicznej i procedury placówki. Podaj personelowi nazwę preparatu, dawkę oraz godzinę ostatniego przyjęcia. Zgłoś też stosowanie innych leków i suplementów; nie pomijaj ich bez konsultacji.

O której godzinie najlepiej pobrać krew?

Najbardziej porównywalne warunki najczęściej zapewnia pobranie rano, najlepiej w godzinach wskazanych przez laboratorium – często przed południem. Stężenie żelaza w surowicy może zmieniać się w ciągu dnia, dlatego przy kolejnych oznaczeniach można wybierać podobną porę i tę samą placówkę, jeśli to możliwe.

Na pobranie przyjdź po kilku minutach spokojnego odpoczynku. Jeśli spóźnisz się na wyznaczoną godzinę albo nie udało Ci się zachować zaleconej przerwy od posiłku czy suplementu, powiedz o tym przed pobraniem. Personel oceni, czy próbkę można pobrać zgodnie z planem, czy lepiej ustalić inny termin. Stężenie żelaza we krwi zmienia się szybciej niż zapasy ustrojowe, dlatego pojedynczy wynik należy oceniać łącznie z pozostałymi wskaźnikami.

Wzorce wyników żelaza, ferrytyny i transferryny

Żelazo w surowicy pokazuje ilość tego pierwiastka krążącą w chwili pobrania, ferrytyna odzwierciedla jego zapasy, a transferryna – białko transportujące żelazo. Najwięcej informacji daje ich wzajemny układ, uzupełniony o wysycenie transferryny (TSAT) i morfologię krwi. Niskie stężenie ferrytyny jest silnym argumentem za niedoborem żelaza, jednak prawidłowy lub podwyższony wynik nie zawsze go wyklucza, szczególnie przy stanie zapalnym. Typowe układy wyników mogą wskazywać na:

• Niskie żelazo, niską ferrytynę i podwyższoną transferrynę – obraz często zgodny z niedoborem żelaza; najczęściej obniżone jest też TSAT.
• Niskie żelazo, prawidłową lub wysoką ferrytynę i niską albo prawidłową transferrynę – możliwy wpływ stanu zapalnego lub choroby przewlekłej.
• Niskie żelazo i niską ferrytynę przy współistniejącym stanie zapalnym – możliwy niedobór bezwzględny, którego nasilenie ferrytyna może zaniżać.
• Wysokie żelazo, wysoką ferrytynę i podwyższone TSAT – układ wymagający oceny pod kątem nadmiernego gromadzenia żelaza, ale sam nie przesądza o rozpoznaniu.
• Wysoką ferrytynę przy prawidłowym lub niskim żelazie – możliwy związek m.in. z zapaleniem, chorobą wątroby lub zaburzeniami metabolicznymi, niekoniecznie z nadmiarem żelaza.

Wyniki odnosi się do zakresów referencyjnych danego laboratorium oraz objawów i chorób współistniejących. Ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, dlatego jej stężenie może rosnąć w czasie zapalenia jakkolwiek zapasów żelaza. Sama transferryna także nie rozstrzyga o przyczynie odchyleń. TSAT, wyliczane na podstawie żelaza i zdolności wiązania żelaza, pomaga ocenić, jaka część transferryny jest nim wysycona.

Czy wysoka ferrytyna oznacza nadmiar żelaza?

Nie zawsze. Może wzrastać w przebiegu zapalenia, chorób wątroby czy zaburzeń metabolicznych.

Znaczenie ma równoczesna ocena TSAT i pozostałych wyników.

Czy sam wynik żelaza wystarcza do rozpoznania?

Nie. Stężenie żelaza w surowicy podlega wahaniom, a rozpoznanie wymaga zestawienia wyników z morfologią, objawami i oceną kliniczną. Tak – prawidłowy poziom żelaza we krwi nie wyklucza niedoboru ferrytyny. Stężenie żelaza opisuje jego ilość krążącą w danej chwili, jednak ferrytyna odzwierciedla zapasy zgromadzone głównie w wątrobie, szpiku i mięśniach. Te parametry dotyczą różnych „puli” żelaza, dlatego mogą wskazywać odmienne etapy jego niedoboru.

Prawidłowy poziom żelaza a niedobór ferrytyny: co dzieje się z zapasami?

Organizm najpierw zużywa zgromadzone rezerwy, aby utrzymać dostępność żelaza dla tkanek i produkcji krwinek. W tym wczesnym etapie ferrytyna może już być obniżona, w czasie gdy stężenie żelaza w surowicy nadal mieści się w zakresie referencyjnym.

Wynik żelaza jest bowiem chwilowym obrazem, a nie miarą zapasów; jego prawidłowość nie przesądza , czy rezerwy są wystarczające.

Niska ferrytyna może więc ujawnić niedobór, zanim pojawi się niedokrwistość lub spadek hemoglobiny. U dorosłych wartość poniżej 15 µg/l najczęściej silnie przemawia za wyczerpaniem zapasów, a najczęściej klinicznej za niepokojące często uznaje się także wyniki poniżej około 30 µg/l. Ostateczna ocena zależy jednak od objawów, chorób współistniejących i zakresu stosowanego przez laboratorium. Nie należy rozpoznawać niedoboru wyłącznie na podstawie jednej liczby ani samodzielnie rozpoczynać suplementacji. Interpretację ferrytyny komplikuje stan zapalny. Białko to jest także tzw. białkiem ostrej fazy, więc infekcja, przewlekły stan zapalny lub niektóre choroby mogą podwyższać jego stężenie. W takiej sytuacji wynik pozornie prawidłowy, a nawet wysoki, nie zawsze oznacza prawidłowe zapasy. Prawidłowe żelazo przy niskiej ferrytynie pozostaje możliwym obrazem wczesnego niedoboru.